سرزمين‌هاى آسيايى ، و ديگر بار در سرزمين‌هاى افريقايى ، حتى مىتوان گفت پايان دورهء چهل سالهء بيابان‌گردى اسرائيليان و آغاز رسيدنشان به كنعان در همان روزگارى بوده است كه رامسس سوم در سال هشتم فرمانروايىاش ، حوالى سال 1174 پيش از ميلاد ، به سوريه مىتازد تا در « زاهى » شورشيان ساحل‌نشين را سركوب كند و سپس در مرزهاى غربى با آنان درگير مىشود . « 1 » و در همين موقعيت‌ها بوده است كه اسرائيليان توانسته‌اند به كنعان بيايند و فرصتى به دست آورند تا در آنجا تباهى كنند . چهاردهم : اين كه جانشينان رامسس سوم نتوانستند امپراتورى مصر در آسيا را پاس دارند ، شايد از اين رو بوده است كه نيرو و توان اين كار را نداشتند ؛ و شايد از اين رو كه زمينه‌هاى درونى و برونى براى اين كار فراهم نبوده است ؛ و شايد از اين رو كه با پيدايى معدن آهن ، توازن اقتصاد جهانى چنان به هم خورده بوده است كه مصر ناگزير شده از پايگاه قدرتش در آسياى غربى دست باز شويد ؛ و شايد از اين رو كه اين انگيزه‌ها همه دست به دست هم داده بوده‌اند . به هر روى هيچ نشان آشكارى در دست نداريم بر اين كه مصر پس از مرگ رامسس سوم توانسته باشد چيرگى خود بر فلسطين و سوريه را پاس داشته باشد ، گرچه هم چنان بر بسيارى از ديگر سرزمين‌ها نفوذ داشته است . چرا كه خزوك‌هايى از رامسس چهارم در تل صافى و تل زكريا و تل جازر و از رامسس ششم در تل أسانه در سوريه به دست آمده است ، - چنان كه پيكرهء برنزينى از اين فرعون در مجد و يافت شده است - و همين زمينه شد تا اسرائيليان بتوانند بر بخشى از فلسطين دست يابند . همان‌گونه كه زمينه شد تا فلسطينيان بتوانند بر پاره‌اى از شهرهاى ساحلى كنعان چيره گردند . و نيز « ثيكرى » ها بتوانند شهر « دور » ، در جنوب كرمل ، را به چنگ آورند . « 2 » پانزدهم : اين سخن قرآن دربارهء فرمان فرعون به هامان كه كاخى از آجر براى او بسازد در اين آيه : « فرعون گفت : اى بزرگان ! من جز خود خدايى براى شما نمىشناسم . پس اى هامان ،

--> ( 1 ) . محمد بيومى مهران ، مصر و العالم الخارجى فى عصر رعمسيس الثالث ، 200 - 241 ؛ حركات التحرير فى مصر القديمة ، 251 - 268 ؛ مصر ، 2 / 185 - 197 ؛ نيز : W . Holscher , Lilyan and Aegypten , Hamburg , 1937 ; W . Edgerton and J . Wilson . Historical Records of Ramsess III , Chicago , 7930 . ( 2 ) . J . Cerney , Egypt of the Death of Ramsses III to the End of the Twenty - Firsty Dynasty ، 1965 ، p . 11 - 13 .